W czasie, gdy pociski spadają na ukraińskie oddziały położnicze, a palestyńscy uchodźcy giną z powodu braku korytarzy humanitarnych, pojawia się nowe, pilne pytanie: kto odpowiada za przestrzeganie fundamentalnych zasad chroniących ludzi w czasie wojny? Odpowiedź, zaskakująca dla wielu, łączy dwa pozornie asymetryczne byty: papieskie mikropaństwo położone w sercu Rzymu i alpejską demokrację, która uczyniła neutralność filozofią państwową. Od wieków Stolicę Apostolską i Konfederację Szwajcarską łączy znacznie więcej niż tylko więź instytucjonalna: wspólnie chronią dziedzictwo moralne i prawne, którego wartość nigdy nie była tak zagrożona.
To wspólne dziedzictwo znalazło, od czasu wyboru Leona XIV, niezwykle wyraźnego papieskiego obrońcę. W przemówieniu do Korpusu Dyplomatycznego akredytowanego przy Stolicy Apostolskiej w styczniu 2026 roku papież oświadczył jednoznacznie: «Prawo humanitarne, oprócz zagwarantowania minimum humanitaryzmu w obliczu plag wojny, jest zobowiązaniem podjętym przez państwa. Musi ono zawsze górować nad kaprysami stron walczących». Te słowa, wypowiedziane przed 184 delegacjami, brzmiały jak pilny apel o odbudowę rozpadającego się gmachu prawnego. Ten gmach nosi nazwę Konwencji Genewskich – a ich oficjalnym strażnikiem jest nie kto inny jak Szwajcaria.
Wspólne dziedzictwo o głębokich korzeniach
Gwardia Szwajcarska: coś więcej niż symbol
Jest coś zapierającego dech w piersiach w historycznej ciągłości łączącej Berno i Rzym. Od 22 stycznia 1506 roku, kiedy 150 żołnierzy z kantonu Uri po raz pierwszy przekroczyło próg Pałacu Apostolskiego, by otrzymać błogosławieństwo od Juliusza II, Papieska Gwardia Szwajcarska czuwa nad Następcą Piotra. Pięćset dwadzieścia lat nieprzerwanej służby – bez ani jednej wojny, schizmy czy rewolucji. 6 maja 1527 roku, podczas splądrowania Rzymu, 147 gwardzistów zginęło, umożliwiając ucieczkę Klemensowi VII. Ta ofiara to nie tylko wojskowa anegdota: to ucieleśnienie sojuszu, który przekracza czas. Do dziś około 130 gwardzistów szwajcarskich stanowi największą społeczność obcokrajowców żyjącą w murach Watykanu, wpisanego na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO.
Ale ta relacja to nie tylko kwestia bezpieczeństwa w renesansowym stroju. Inauguracja, 6 maja 2022 roku, pierwszej stałej ambasady Szwajcarii przy Stolicy Apostolskiej – symbolicznie otwartej w rocznicę Sacco di Roma – stanowi nowy kamień milowy w historii instytucjonalnej. Oba państwa mają wspólne cele w polityce zagranicznej: promowanie pokoju, zwalczanie kary śmierci i wspieranie zrównoważonego rozwoju. Jak stwierdził podczas inauguracji przywódca Konfederacji Szwajcarskiej, Ignazio Cassis, istnieją «fundamentalne wspólne cele» między Bernem a Rzymem, do których realizacji Szwajcaria i Watykan mają wspólny obowiązek.
Konwencje Genewskie: Dziedzictwo pod presją
To właśnie w dziedzinie międzynarodowego prawa humanitarnego partnerstwo to nabiera pełnego strategicznego znaczenia. Od 1864 roku Szwajcaria pełni rolę instytucjonalnego strażnika Konwencji Genewskich, fundamentalnego zbioru przepisów prawnych ustanawiającego minimalne standardy ochrony osób w czasie wojny: rannych, jeńców, ludności cywilnej i personelu medycznego. Cztery konwencje z 1949 roku, powszechnie ratyfikowane przez 196 państw członkowskich społeczności międzynarodowej, wraz z Protokołami Dodatkowymi z 1977 roku, stanowią filary międzynarodowego prawa humanitarnego. Ich Artykuł 3, wspólny dla wszystkich czterech tekstów, jest często określany jako «mini-konwencja»: chroni ludność cywilną i kombatantów niezdolnych do walki, nawet w konfliktach zbrojnych o charakterze niemiędzynarodowym.
Sama Stolica Apostolska przystąpiła do tych konwencji. 21 listopada 1985 r. złożyła rządowi Szwajcarii dokument ratyfikacji Protokołów Dodatkowych I i II, stając się tym samym 53. państwem-stroną Protokołu I i 46. państwem-stroną Protokołu II. Gest ten nie miał charakteru symbolicznego: oznaczał, że Kościół katolicki, jako suwerenny byt, formalnie zobowiązał się do poszanowania i promowania uniwersalnych zasad ochrony ofiar wojny. Kościół również jest sygnatariuszem – a zatem współpowiernikiem tego wspólnego dziedzictwa prawnego ze Szwajcarią.
Globalny kryzys humanitarny i głos Leona XIV
Szczera diagnoza
W obliczu rozprzestrzeniania się współczesnych konfliktów – na Ukrainie, w Strefie Gazy, Sudanie i Mjanmie – to dziedzictwo prawne jest wystawiane na ciężką próbę. W swoim przemówieniu do ambasadorów w styczniu 2026 roku Leon XIV bez wahania wymienił zbrodnie: «Nie możemy milczeć, że niszczenie szpitali, infrastruktury energetycznej, domów i miejsc niezbędnych do życia codziennego stanowi poważne naruszenie międzynarodowego prawa humanitarnego». Słowa te bezpośrednio dotyczyły praktyk obserwowanych zarówno na Ukrainie, jak i w Strefie Gazy. Papież potwierdził «potępienie wszelkich form angażowania ludności cywilnej w operacje wojskowe» i wezwał społeczność międzynarodową do pamiętania, że «ochrona zasady nienaruszalności godności ludzkiej i świętości życia zawsze ma pierwszeństwo przed jakimkolwiek interesem narodowym».
To stanowisko jest zgodne z nauczaniem Leona XIV na temat pokoju. W swoim Orędziu na 59. Światowy Dzień Pokoju, opublikowanym 1 stycznia 2026 roku, wezwał on do budowania «pokoju rozbrojonego i rozbrajającego», przeciwstawiającego się logice dominacji i strachu, która charakteryzuje naszą epokę. Formuła ta jest głęboko augustiańska: jeśli «nawet ci, którzy pragną wojny, pragną jedynie zwycięstwa, pragną zatem osiągnąć chwalebny pokój poprzez wojnę» – jak cytuje sam Papież w swoim przemówieniu dyplomatycznym – to jedyną chrześcijańską odpowiedzią jest przerwanie tego cyklu poprzez zaproponowanie zasad obowiązujących wszystkich, niezależnie od równowagi sił.
Pismo Święte oferuje tu uderzającą kotwicę. Prorok Ezechiel, zwracając się do tych, którzy twierdzą, że sprawują władzę, nie ponosząc odpowiedzialności przed Bogiem, głosi: «Biada pasterzowi Izraela, który pasie tylko siebie!» (Ezechiela 34:2). Ten proroczy apel, skierowany do przywódców, którzy porzucają najsłabszych, rozbrzmiewa szczególnie silnie w kontekście, w którym państwa będące sygnatariuszami Konwencji Genewskich łamią własne zobowiązania. Ochrona ludności cywilnej nie jest opcją taktyczną: jest absolutnym imperatywem moralnym, którego uniwersalność instytucjonalni strażnicy – przede wszystkim Szwajcaria i Stolica Apostolska – mają obowiązek podtrzymywać.
Pojęcie «dziedzictwa humanitarnego» w encyklice Magnifica Humanitas
Wymiar dziedzictwa jest centralnym punktem myśli Leona XIV. W swojej encyklice Magnifica Humanitas, Ogłoszony 15 maja 2026 roku, rozwija ideę, że fundamentalne zasady godności ludzkiej stanowią «dziedzictwo mądrości», które każde pokolenie otrzymuje w spadku i ma obowiązek przekazywać. Stwierdza, że «Nauka Społeczna Kościoła jest dziedzictwem mądrości, w którym odnajdujemy zasady myślenia, kryteria rozeznawania i osądzania oraz konkretne wytyczne działania». Ponadto podkreśla współodpowiedzialność, przytaczając odbudowę murów Jerozolimy przez Nehemiasza jako symbol pracy zbiorowej: «Każdy ma swoją część muru: naukowcy i badacze, przedsiębiorcy i pracownicy, edukatorzy i prawodawcy, społeczeństwo obywatelskie, ruchy społeczne i wspólnoty wyznaniowe».
Te ramy teologiczne bezpośrednio rzucają światło na kwestię szwajcarsko-watykańską. Szwajcaria, strażnik Konwencji Genewskich, jest jedną z tych «części muru». Stolica Apostolska jest kolejną. Ich współpraca nie jest sojuszem dla wygody, lecz instytucjonalnym powołaniem w służbie powszechnemu dobru wspólnemu. Apostoł Paweł w Liście do Rzymian wyraża tę refleksję z niezwykłą jasnością: «My, liczni, tworzymy jedno ciało w Chrystusie».» (Rzymian 12:5). Wspólnota narodów, które podpisały Konwencje Genewskie, tworzy również, we własnym porządku, organizm, w którym każdy członek ponosi odpowiedzialność wobec pozostałych.
W kierunku odnowionej dyplomacji humanitarnej
Szwajcaria jako naturalny partner Stolicy Apostolskiej
Relacje między Bernem a Rzymem znajdują się obecnie na strategicznym rozdrożu. Od momentu otwarcia stałej ambasady w 2022 roku oba państwa znacząco zintensyfikowały dialog w kwestiach pokoju, praw człowieka i prawa humanitarnego. Federalny Departament Spraw Zagranicznych wyraźnie podkreśla, że «zgodnie ze wspólnymi celami polityki zagranicznej Szwajcaria i Watykan współpracują na rzecz wspierania operacji pokojowych i ochrony praw człowieka». Ta zbieżność nie jest przypadkowa: odzwierciedla ona strukturalne pokrewieństwo między dwoma podmiotami, które nie mogą posługiwać się siłą militarną, a zatem mają żywotny interes w utrzymaniu porządku międzynarodowego opartego na rządach prawa.
Szwajcaria, pełniąc rolę depozytariusza Konwencji Genewskich i gospodarza Międzynarodowego Czerwonego Krzyża, ucieleśnia koncepcję aktywnej neutralności: nie obojętności wobec konfliktów, lecz przywiązania do zasad, które nimi rządzą. Stolica Apostolska ze swojej strony praktykuje dyplomację wielostronną, opierając się na tym, co jezuicki teolog Andrea Vicini nazywa «proroctwem instytucjonalnym»: przypominając państwom o ich zobowiązaniach w imię autorytetu moralnego, który wykracza poza interesy partyjne. Leon XIV ucieleśnia to proroctwo z jasnością, którą kardynał Pietro Parolin, Sekretarz Stanu Stolicy Apostolskiej, sam przełożył na konkretne warunki dyplomatyczne podczas spotkań dwustronnych: Stolica Apostolska jest gotowa wesprzeć każdą inicjatywę promującą pokój, zawieszenie broni i odbudowę stref konfliktów.
Odbudowa multilateralizmu na fundamentach moralnych
Ostatecznie Leon XIV i Szwajcaria wspólnie bronią wizji multilateralizmu, którą papież opisuje jako «forum», na którym ludzie spotykają się i rozmawiają «na wzór starożytnego forum Rzymski czy średniowieczny kwadrat». Wizja ta jest obecnie kwestionowana przez to, co Papież nazywa «dyplomacją siły», która zastępuje wielostronny konsensus dwustronnymi stosunkami sił między mocarstwami. W obliczu tego dryfu sojusz Szwajcarii i Stolicy Apostolskiej reprezentuje dokładnie taki rodzaj partnerstwa, jakiego potrzebuje świat: dwóch aktorów o skromnych rozmiarach, ale o znacznym autorytecie moralnym, których wiarygodność opiera się właśnie na ich niezależności od bloków wojskowych.
Historyk Kościoła Klaus Schatz przypomina nam, że Stolica Apostolska zawsze sprawowała pewną formę arbitrażu moralnego w konfliktach europejskich, na długo przed skodyfikowaniem międzynarodowego prawa humanitarnego. Leon XIV podąża za tą tradycją, przenosząc ją na zglobalizowany świat XXI wieku. Jego wizją jest ludzkość zdolna do ustanowienia wspólnych zasad i ich przestrzegania – nie poprzez przymus, ale dlatego, że, jak napisał Ezechiel, każdy naród nosi w sobie pamięć o własnej słabości.
Jak nazywa nas papież Magnifica Humanitas «Dziedzictwo mądrości» Kościoła łączy się zatem, w owocnym dialogu, z dziedzictwem prawnym, którego Szwajcaria jest instytucjonalnym strażnikiem od ponad półtora wieku. To podwójne dziedzictwo – moralne i prawne – nie należy wyłącznie do katolików ani do samych Szwajcarów: należy do całej ludzkości. I właśnie dlatego, że jest uniwersalne, wymaga dziś, bardziej niż kiedykolwiek, strażników zdecydowanych bronić jego integralności, nawet kosztem, jeśli to konieczne, własnej popularności.
Historia przypomina nam, że 6 maja 1527 roku 147 mężczyzn zginęło na schodach Pałacu Apostolskiego, ponieważ przysięgli chronić coś większego niż oni sami. Pytanie, które dziś się nasuwa, brzmi: czy narody, które podpisały konwencje genewskie, są nadal zdolne do porównywalnej lojalności wobec zobowiązań, które dobrowolnie podjęły? Odpowiedź leży w gestii każdego państwa – ale przypomnienie należy do Rzymu i Berna.
✝ Odniesienia biblijne
2 fragmenty · 2 księgi
Dam wam nowe serce i nowego ducha tchnę do waszego wnętrza. (Ezechiela 36:26)
Wizje apokaliptyczne, wyrocznie sądu i obietnica odrodzenia Izraela.
→ Poznaj Kodeks Ezechiela- Kiedy biskupi z krańców ziemi przyniosą Papieżowi ciało cyfrowego świata
- Milczenie narodów w obliczu Golgoty Państwa Plateau: Kościół katolicki w Nigerii na linii frontu
- Jamusukro, latarnia morska świata: kiedy największa bazylika na Ziemi staje się głosem Rzymu dla Afryki francuskojęzycznej
- Kiedy Kościół przegląda się w lustrze algorytmu: rewolucyjne mea culpa Magnifica Humanitas
Sprawiedliwy z wiary żyć będzie. (Rzymian 1:17)
Wielka synteza teologiczna Pawła: grzech, łaska, usprawiedliwienie i życie w Duchu.
→ Poznaj Kodeks Rzymski- Magnifica Humanitas: Kiedy Kościół przemawia do człowieka, a nie do państwa – i dlaczego jest to głęboki akt teologiczny
- Kiedy Cezar dyktuje swoje prawo następcy Piotra: atak Trumpa na Leona XIV
- Rzeka wciąż płynie: Leon XIV, liturgia i amerykański niepokój
- «Szanujemy nauki Papieża» – gdy grzeczna formułka maskuje podział cywilizacyjny
🌍 2 zaangażowane kraje
W Szwajcarii katolicy stanowią dziś znaczącą mniejszość w kraju historycznie podzielonym między kilka wyznań chrześcijańskich. Najwcześniejsze korzenie chrześcijaństwa sięgają czasów rzymskich, a następnie Ewangelii…
Odkryj Szwajcarię →
W Watykanie ludność jest niemal w całości katolicka, ponieważ to mikropaństwo istnieje w bezpośredniej służbie Kościołowi powszechnemu. Chrześcijańska obecność w tym miejscu sięga I wieku, kiedy to nastąpiła męczeńska śmierć i pogrzeb Świętego Piotra…
Odkryj Watykan →
