Kiedy biskup odpowiada Papieżowi: Pokój Etiopii, słowo, które stało się ciałem

Psalmy 68, 32

³²Nie jest to możliwe ani w Egipcie, ani w Etiopii, ale także w Bodze.

Jonasza 3, 7–8

⁷Nie wiem, co zrobić z Niniwie, ale nie wiem, co zrobić z tobą: «Ani człowiek, ani zwierzę, ani wół, ani owca, niech nic nie jedzą, ani się nie pasą, ani nie piją wody, ⁸Należy jednak pamiętać, że nie jest to możliwe, ale ważne jest, aby wiedzieć, jak to zrobić.

2 Koryntian 5, 18–19

¹⁸Wszystko pochodzi od Boga, który pojednał nas z siebie przez Jezusa Chrystusa i zlecił nam posługę pojednania. ¹⁹Albowiem Bóg pojednał świat z siebie w Chrystusie, nie poczytując ludzi ich grzechów i wkładając w nasze usta uwaga pojednania.

Istnieją echa, które mają większą wagę niż początkowy głos. W środę, 30 września, na placu Świętego Piotra, Leon XIV wyraził zaniepokojenie wznowieniem działań wojennych w Tigraju, Afarze i Amharze. Dwa dni później katoliccy biskupi Etiopii odpowiedzieli z poranionego narodu duszpasterskim apelem o pokój i pojednanie. Kiedy papież przemawia z daleka, jest słyszany. Kiedy pasterze narodu powtarzają jego słowa językiem swoich wiernych, przesłanie nabiera znaczenia. Wykracza poza ramy międzynarodowego napomnienia i staje się lokalnym zobowiązaniem, podpisanym przez tych, którzy poniosą konsekwencje.

To echo nie jest jedynie sztafetą. Walki między rządem federalnym a Frontem Wyzwolenia Ludu Tigraj zostały wznowione 23 września. To łamie porozumienie kończące wojnę z lat 2020-2022, która pochłonęła, według szacunków, co najmniej 600 000 ofiar. Jak powiedział Papież, konflikty zbrojne nigdy nie rozwiązują problemów; one je zaostrzają, pozostawiając po sobie ślad w postaci śmierci, zniszczeń i uraz. Biskupi Etiopii powtórzyli tę ocenę i dodali to, czego Rzym nie mógł powiedzieć w ich imieniu: pokój w narodzie jest wspólną odpowiedzialnością wszystkich.

Kościół mniejszościowy, który przemawia w imieniu wszystkich

Głos, który nie rości sobie prawa do wierności żadnemu obozowi

Biskupi najpierw zwracają się do wszystkich stron, nie wymieniając żadnej z nich z nazwy. Proszą, aby każdy postrzegał życie innych jako swoje własne, a cierpienie innych jako swoje własne. Ta powściągliwość nie jest nieśmiałością. W kraju o wielorakiej tożsamości każda etykieta może stać się bronią. Kościół katolicki w Etiopii jest małą wspólnotą, w której przeważają prawosławni chrześcijanie, ze znaczną mniejszością muzułmańską. Jego siła nie tkwi w liczebności. Leży w jego zdolności do pozostania w centrum, nie zdradzając prawdy.

Ta pozycja przywołuje biblijną refleksję, która często jest pomijana. Psalm 68 śpiewa: «Kusz wyciągnie ręce do Boga» (Ps 68,32). Kusz to ziemia, którą tradycja kojarzy z Etiopią. Psalmista widzi ten lud z otwartymi rękami, wyciągniętymi ku niebu, podczas gdy tak wiele rąk zaciska się na broni. Ten obraz wiele mówi o tym, o co proszą biskupi. Bóg oczekuje rąk otwartych.

Ten sam czasownik dla wszystkich: otworzyć serce

Apel wzywa wszystkich do otwarcia serc na przebaczenie i pojednanie oraz do odnowienia ducha braterstwa. Sformułowanie jest precyzyjne. Nie wzywa przede wszystkim do złożenia broni, ale do otwarcia serc. Porządek jest zgodny z Ewangelią: wybuch przemocy jest epilogiem wewnętrznego zamknięcia, a pokój zaczyna się od nawrócenia. Pastorzy nie są naiwni. Wiedzą, że zawieszenie broni bez otwartego serca to jedynie rozejm, czyli czas na ponowne uzbrojenie.

Augustyn z Hippony zdefiniował już pokój jako «spokój porządku». Miał na myśli, że nie jest to po prostu milczenie oręża. Zakłada on, że każdy człowiek, każdy naród, zajmuje należne mu miejsce przed Bogiem i przed innymi. Biskupi etiopscy podejmują tę ideę na swój własny sposób, z kwartetem, który podkreśla ich tekst: pokój zakorzeniony w prawdzie, sprawiedliwości, przebaczeniu i pojednaniu. Usunięcie jednego z tych czterech elementów rozsypie całą strukturę.

Najbardziej bezbronni w pierwszym rzędzie

Biskupi ubolewają, że konflikt zbrojny uderza w pierwszej kolejności w najsłabszych: dzieci, chorych i rodziny przesiedlone. Jest to stały element doktryny społecznej, ale tutaj nie jest to abstrakcja. Eparcha Adigratu, biskup Tesfaselassie Medhin, poinformował, że jest całkowicie odizolowany, z odciętą łącznością i bez kontaktu z kimkolwiek. Pilnie zaapelował o pomoc humanitarną i dialog we wszystkich jego formach. Dodał, że Kościół pozostaje na swoim miejscu, u boku ludzi, poprzez obecność, która jest misją wcielenia.

To świadectwo rzuca światło na apel biskupów. Mówienie o pokoju z Addis Abeby oznacza również przemawianie w imieniu tych, których głos został uciszony. Kiedy linie telefoniczne zostają zerwane, głos biskupów staje się jednym z ostatnich, którzy przerywają milczenie. To nie jest zwykły komunikat prasowy, ale służba: użyczenie głosu tym, którzy go już nie mają.

Pojednanie, obietnica powierzona komuś

Umieścił w nas słowo pojednania

Święty Paweł pisze do Koryntian: Bóg «pojednał nas z sobą przez Chrystusa i zlecił nam posługę pojednania» (2 Kor 5, 18-19). Tekst nie mówi, że Bóg powierza nam jakiś projekt czy strategię; powierza nam słowo. Pojednanie nie jest zatem przede wszystkim porozumieniem między walczącymi stronami, sporządzonym przez dyplomatów. Jest to słowo przyjęte, które niesiemy w sobie i za które jesteśmy odpowiedzialni.

W tym miejscu orędzie biskupie nabiera pełnego znaczenia. Papież przemówił do wspólnoty międzynarodowej. Biskupi ze swojej strony zwracają się do swoich wiernych i wszystkich ludzi dobrej woli z prostą prośbą: o modlitwę i post. Przyjmują na siebie to, co Paweł nazywa posługą. Posługa nie jest opinią. To odpowiedzialność, która zobowiązuje życie tego, kto ją przyjmuje.

Pojednanie, które kosztuje

Zbyt łatwo byłoby uczynić z tego słowa synonim letniego kompromisu. W Piśmie Świętym pojednanie zawsze kogoś coś kosztuje. Dla Pawła oznacza to koszt krzyża. Dla Etiopów oznacza to wyrzeczenie się logiki zemsty, podsycanej latami żałoby. Ci, którzy stracili syna w poprzedniej wojnie, nie traktują słowa „przebaczenie” jako czegoś oczywistego. Traktują je jako żądanie niemal nie do zniesienia.

Biskupi doskonale zdają sobie z tego sprawę. Dlatego łączą przebaczenie z prawdą i sprawiedliwością, a nie z zapomnieniem. Jan XXIII w encyklice Pacem in terris położył te filary porządku między narodami: prawdę, sprawiedliwość, miłość i wolność. Pojednanie etiopskie nie może obejść żadnego z nich. Pokój, który ucisza ofiary, byłby już porażką, a sprawiedliwość bez miłości doprowadziłaby do kolejnego cyklu zemsty.

Przebaczenie, ten akt polityczny

Przebaczenie bywa czasem postrzegane jako coś prywatnego. Nauczanie Kościoła mówi coś przeciwnego. Paweł VI napisał, że rozwój to nowe imię pokoju. Można dodać, że przebaczenie jest jego pierwszym dziełem przygotowawczym. W podzielonym społeczeństwie każdy akt przebaczenia rozluźnia uścisk zbiorowej urazy. Sąsiad, który wyrzeka się zemsty, rozbraja rodzinę, a potem całą wioskę.

Wyobraźmy sobie na przykład dwie parafie w sąsiednich regionach. Jedna straciła synów w walkach, druga daje schronienie przesiedlonym rodzinom. Ksiądz, który organizuje wspólny posiłek, czuwanie, modlitwę za zmarłych po obu stronach, nie zmienił linii frontu. A jednak dokonał tego, czego nie potrafią traktaty: umożliwił im wzajemne spojrzenie na siebie. To właśnie w tych małych szczelinach zaczyna zapuszczać korzenie słowo pojednania.

Post i modlitwa: broń pokornych

Niniwa, miasto, które przestało walczyć

Wezwanie wzywa wszystkich wiernych do wytrwania w modlitwie i poście. Nie jest to jedynie rytuał okolicznościowy. Księga Jonasza oferuje najbardziej uderzający obraz tej praktyki. Król Niniwy nakazuje, aby ani ludzie, ani zwierzęta nie skosztowali niczego i aby wszyscy odwrócili się od swoich złych dróg i od przemocy, którą mają w rękach (Jon 3, 7-8). Zwróć uwagę na precyzję: przemoc nie jest ideą; jest w rękach. Post w Niniwie jest nierozerwalnie związany z konkretnym działaniem. Ręce uwalniają to, co trzymały.

Tekst dodaje, że Bóg widział ich uczynki i odrzucił zło, które przepowiedział. Przesłanie jest proste i wymagające. Prawdziwy post nie jest wyrzeczeniem, które porządkuje nas z Niebem. To widoczna przemiana, zaczynająca się w żołądku i rozciągająca się na ręce. Biskupi Etiopii nie proszą o nic więcej: ta żarliwość przekłada się na zaprzestanie przemocy.

Módlcie się z Papieżem, módlcie się z krajem

Papież Leon XIV ponowił tego samego dnia swoje zaproszenie do odmawiania różańca w październiku. To zestawienie nie jest przypadkowe. Różaniec jest modlitwą tych, którzy nie mogą kontrolować wydarzeń: odmawia się tę samą modlitwę, paciorek po paciorku, nie licząc na zmianę biegu wydarzeń o własnych siłach. Jest to, na swój sposób, post od słów. Mówi Bogu, że się nie wie i że poddaje się Jego woli.

Łącząc swój apel z apelem Rzymu, biskupi etiopscy osadzają modlitwę w szerszej wspólnocie. Wierny w Mekele, Adigracie czy Addis Abebie, który odmawia dziesiątki modlitw, nie modli się sam. Modlą się z tysiącami pielgrzymów na placu Świętego Piotra i z katolikami ze wszystkich kontynentów. Obcowanie świętych przestaje być jedynie formułą: staje się siecią czujności, utkaną tam, gdzie nie działają sieci telefoniczne.

Gest biskupa w Ugandzie

W dniu, w którym ta wiadomość się rozeszła, kolejny afrykański pastor otrzymał godność biskupią. Biskup Bonawentura Bosco Gubazire, misjonarz w Afryce, został wyświęcony na biskupa Kabale w Ugandzie, w obecności tysięcy oczekiwanych wiernych. Został piątym biskupem tej diecezji, założonej w 1966 roku. Podczas swojej nominacji zacytował przysłowie: «Jednym palcem nie da się podnieść ziarna», wzywając do współpracy wszystkich. Mówił również o diecezji inspirowanej sprawiedliwością, pokojem, pojednaniem i gościnnością.

To zbliżenie nie jest jedynie ozdobą. Przypomina, że episkopat jest posługą komunii i że pasterze Afryki wspólnie dźwigają ten sam ciężar. Przysłowie biskupa Gubazire wyraża w jednym zdaniu to, czego etiopskie powołanie wymaga na kilku stronach: nikt nie zbiera ziarna pokoju sam. Wymaga to wielu palców, a zatem wielu otwartych dłoni, a te dłonie, zgodnie z psalmem, to właśnie te, których Bóg oczekuje od Kusz.

Co możemy zrobić zaczynając od dziś

Módl się precyzyjnie. Modlitwa za Etiopię nie powinna być ogólnikowa. Módlcie się za rodziny, które nie mogą już skontaktować się ze swoimi bliskimi, za księży i zakonnice, którzy tam pozostali, za dzieci pozbawione szkoły i opieki zdrowotnej. Módlcie się również za tych, którzy noszą broń, bo ich serca są pierwszym polem bitwy. Wybierzcie w tym tygodniu dziesiątkę różańca za konkretny region – Tigraj, Afar lub Amhara – i wypowiedzcie ją na głos.

Post i dawanie. Post w Niniwie wiązał się z oddawaniem rąk. Twój może również przybrać formę dawania. To, co odłożysz ze stołu w jeden dzień tygodnia, przekaż na rzecz organizacji wspierającej cierpiące społeczności. Kościół od dawna rozumie, że post bez jałmużny jest niepełny. Pamiętaj jednak o wiarygodności swoich kanałów: lokalne organizacje kościelne pozostają jednymi z nielicznych godnych zaufania partnerów.

Dać głos. Pojednanie nie jest zarezerwowane tylko dla Etiopczyków. Każdy z nas doświadcza rozłamu – w rodzinie, parafii, miejscu pracy. Posługa, o której mówi Paweł, dotyczy nas wszystkich. To zobowiązanie zaczyna się od wezwania, wyciągniętej ręki, słowa przebaczenia wypowiedzianego w porę. A jeśli pewnego dnia wkrótce armaty ucichną w Tigraju, to stanie się tak również dlatego, że ręce na całym świecie otworzą się razem.

Lectio divina

🌍 Mapa