Kościół Świętych: Kiedy Bóg przejmuje prowadzenie

Streszczenie

Agonia: ani widowisko, ani legenda

Ciekawi obserwatorzy zatrzymują się na progu
Wejdź w mękę, nie myśl o niej

Bóg wie, jak pomścić swoich świętych: teologia historii

Biedna dziewczyna miała tak mało szczęścia
Godzina Świętych
Czy rehabilitacja Joanny jest tym samym, co rehabilitacja nas samych?

Nasz Kościół jest Kościołem świętych: co to dla nas zmienia?

Eklezjologia ciała i krwi
Świętość nie jest muzeum
Zastosowania praktyczne: zamieszkiwanie Kościoła świętych

Odwaga wyznania wiary
✝ Odniesienia biblijne

Medytacja nad tekstem Georges’a Bernanosa

Są teksty, które płoną. Nie dlatego, że są piękne – choć ten jest – ale dlatego, że głoszą prawdę z łagodną gwałtownością, niczym ostrze, które wnika niewidzialnie. Fragment, który Bernanos poświęca Joannie d'Arc w swoich polemicznych pismach, jest jednym z nich. Zaledwie kilka wersów, a jednak nie wychodzi się z tego bez szwanku. Jest tam cały Bernanos: niecierpliwy prorok, bezkompromisowy katolik, powieściopisarz, który nigdy nie przestał myśleć jak poeta. A przede wszystkim odnajdujemy eklezjologię – teologię Kościoła – której podręczniki nie potrafiły sformułować tak jasno.

«Nasz Kościół jest Kościołem świętych».»

To zdanie zamyka fragment jak cios w brzuch. Nie wymaga dyskusji. Wymaga, by nią być. Jest, w najprawdziwszym sensie, afirmacją wiary – ale wiary, która przetrwała ogień, zimno i mękę. I właśnie tam Bernanos zaprasza nas, byśmy weszli. Nie do kontemplacji z daleka. Do zejścia w nią.

Niniejsza medytacja ma na celu poważne potraktowanie tego zaproszenia. Ma na celu powolne czytanie Bernanosa, razem z nim, a czasem wbrew niemu, aby zrozumieć, co mówi nam o Kościele, o świętości i o naszym powołaniu jako ochrzczonych chrześcijan w świecie, który niewiele od nas oczekuje.

Agonia: ani widowisko, ani legenda

Ciekawi obserwatorzy zatrzymują się na progu

Pierwszą rzeczą, jaką Bernanos robi w tym tekście, jest zbagatelizowanie. I robi to z charakterystyczną dla siebie uprzejmą brutalnością. Opisuje tych «ciekawskich gapiów», którzy zbliżają się do agonii – agonii Joanny, ale szerzej, każdej świętej agonii – i którzy «zatrzymują się na progu». Rzucają swoje ofiary: flagi, wieńce, palmy, laury. «Róże, róże, róże». Powtarzanie jest okrutne. To róże teatralne, róże ceremonialne, róże, które nic nie kosztują. A potem pojawia się «lodowaty oddech rzeki, po której toczono jej prochy» – Stary Rynek w Rouen, stos, rzeczywistość – i wszyscy odchodzą.

«"Odejdź!"»

Krzyk Bernanosa nie jest odrzuceniem pobożności ludu. To odrzucenie powierzchownej pobożności, ozdobnej świętości, takiej, która jest eksponowana, choć nie jest przeżywana. W tym oburzeniu jest coś, co przypomina proroków Izraela, grzmiących przeciwko pustym ofiarom. Przychodzi na myśl Księga Amosa 5:21-24: Bóg mówi, że nienawidzi świąt, że nie znosi uroczystych zgromadzeń, że pieśni Go nie interesują – pragnie, «aby sprawiedliwość spływała jak woda, a prawość jak strumień nieprzerwany». Autentyczna świętość nie jest liturgiczną dekoracją. Jest wymagająca, niepokoi, zmusza.

Bernanos poświęcił swoje życie potępianiu tej pokusy pobożnego spektakularności. Radość, Pisze: «Święci nie są wyjątkami; są samym typem, wzorem nadprzyrodzonego człowieczeństwa. Jaki jest kierunek wszystkiego, co nie dąży do świętości?» Wielkie Cmentarze pod Księżycem, Idzie dalej: «Świat zostanie zbawiony przez dzieci». Słowa te są ze sobą spójne: świętość nie jest górą zarezerwowaną dla kilku duchowych alpinistów, jest wspólnym powołaniem, centrum ciężkości chrześcijańskiej egzystencji.

A jednak jest w tym jakaś agonia. Bernanos nie ukrywa jej. «Jakie to głębokie, jakie zimne! Cały ogień stosu go nie ogrzeje». Tego właśnie ciekawscy nie chcą zobaczyć. Chcą palmy zwycięstwa, a nie drogi, która do niej prowadzi. Chcą zwycięskiej Joanny, a nie porzuconej, osądzonej przez własnych biskupów, spalonej przez własnych współwyznawców. Chcą kanonizowanej świętej, a nie mężczyzny czy kobiety, którzy szli przez noc.

Wejdź w mękę, nie myśl o niej

W tym tekście kryje się ukryte zaproszenie. Bernanos nie prosi nas, abyśmy byli bardziej uważnymi widzami. Zachęca nas do wejścia. «Trzeba wejść». To wyrażenie jest mocne, wręcz mistyczne. Sugeruje ruch, przekroczenie progu, decyzję. Nie możemy zrozumieć agonii świętych z trybun. Zrozumiemy ją tylko wtedy, gdy na własnym poziomie zaakceptujemy konfrontację z tą samą rzeczywistością: ceną wierności, samotnością posłuszeństwa, mrokiem sensu.

THE Dziennik wiejskiego księdza — Absolutne arcydzieło Bernanosa — jest tego powieściowym dowodem. Młody ksiądz z Ambricourt umiera na raka żołądka, niezrozumiany przez parafian, osądzany przez kolegów, bez chwały i pozornego pocieszenia. Ale w tej zwyczajnej agonii dzieje się coś niezwykłego. Bernanos każe mu napisać na progu śmierci te słynne dziś słowa: «Wszystko jest łaską». To nie duchowe szczęśliwe zakończenie. To dobrowolne, świadome, dobrowolne poddanie się. To świętość w rozumieniu Bernanosa: nie brak cierpienia, lecz przemienienie zgody.

To jest dokładnie to, co teologia nazywa kenoza — to greckie słowo oznaczające wyniszczenie, dobrowolne zstąpienie. Święty Paweł mówi o tym w Liście do Filipian 2, 6-8: Chrystus «nie skorzystał ze sposobności, aby na równi być z Bogiem, lecz ogołocił samego siebie, przyjąwszy postać sługi». Bernanos czytał świętego Pawła. Przede wszystkim żył świętym Pawłem: sam, obciążony długami przez całe życie, wygnany do Brazylii podczas wojny, rozdarty między powołaniem pisarza a obowiązkami rodzinnymi, doświadczył własnej formy agonii. Nieprzypadkowo jego święci są postaciami wyczerpanymi. Opat Donissan w Pod słońcem szatana, Opat Cénabre w Oszustwo, Kapłan z Ambricourt – wszyscy noszą fundamentalną ranę. Wszyscy wpisują się w logikę ziarna pszenicy z Ewangelii Jana 12,24: «Jeśli ziarno pszenicy, wpadłszy w ziemię, nie obumrze, zostanie tylko samo, ale jeśli obumrze, przynosi plon obfity».»

Kościół Świętych: Kiedy Bóg przejmuje prowadzenie

Bóg wie, jak pomścić swoich świętych: teologia historii

Biedna dziewczyna miała tak mało szczęścia

Bernanos jest teologiem historii, choć określiłby siebie raczej jako powieściopisarza lub polemistę. Jego tekst o Joannie d'Arc przesiąknięty jest refleksją nad czasem, nad sposobem, w jaki Bóg działa – lub zdaje się nie działać – w sprawach ludzkich.

«Biedna dziewczyna miała tak mało szczęścia, sprawa tak niejasna, a interesy tak potężne!»

To sformułowanie jest rozbrajająco szczere. Bernanos nie przedstawia Joanny jako bohaterki powieści w odcinkach, która triumfuje dzięki swojej moralnej wyższości. Ujmuje w pełni skalę historycznego absurdu. Siedemnastoletnia wieśniaczka, bez wykształcenia i środków, bez koneksji i protektorów, twierdzi, że słyszy głosy i ratuje Francję. Sprawa jest «niejasna» – to właściwe słowo – a interesy w grze są kolosalne: polityczne, kościelne, ekonomiczne. Anglia, Burgundia, instytucjonalny Kościół w Rouen – cały ciężar ustanowionego porządku jest przeciwko niej. A jednak.

«Ale Bóg wie, jak pomścić swoich świętych».»

To zdanie stanowi centralny punkt tekstu. Nie mówi, że wszystko kończy się dobrze. Mówi coś mocniejszego i mniej komfortowego: że Bóg liczy, że historia nie ma ostatniego słowa, że pozorny triumf możnych nad bezsilnymi to doczesna iluzja. Bernanos, bezkompromisowy katolik, ale bynajmniej nie naiwny, nie oddaje się taniemu opatrznościowemu rozumowaniu, które dopatrywałoby się ręki Boga w każdym pomyślnym wydarzeniu. Mówi po prostu: Godzina świętych zawsze nadchodzi. Niekoniecznie za ich życia. Niekoniecznie w spektakularny sposób. Ale to nadchodzi.

W Wielkie Cmentarze pod Księżycem, Napisany w 1938 roku, w kontekście hiszpańskiej wojny domowej i powiązań Kościoła instytucjonalnego z frankistowskim faszyzmem, Bernanos wyraża to samo przekonanie w bardziej gorzkiej formie: «Nie wierzę, że współczesny świat może zaoferować cokolwiek wartościowego, by przeciwstawić się Kościołowi. Wierzę jedynie, że może go zdeprawować». Dla Bernanosa wróg nie jest zewnętrzny – ateizm, materializm, nowoczesność – lecz wewnętrzny: przeciętność, wyrachowana roztropność i powierzchowna świętość. To właśnie w innym miejscu nazywa «duchem burżuazyjnym», który przeniknął Kościół.

Godzina Świętych

Ta koncepcja — godzina świętych — zasługuje na naszą uwagę. W twórczości Bernanosa nie jest anegdotyczna. Jest strukturą.

W My, Francuzi, W swojej broszurze z 1939 roku powraca do Joanny d'Arc, czyniąc ją symbolem Francji, którą zbawią tylko święci – to znaczy biedni, ci, którzy nie mają niczego do obrony poza prawdą. Pisze: «Francja nigdy nie została zbawiona inaczej niż przez świętych, a święci nie są bohaterami w znaczeniu, jakie świat nadaje temu słowu. To mężczyźni i kobiety, którzy odważyli się uwierzyć Bogu na słowo».»

Przyjąć słowo Boga. Ta formuła zawiera w sobie całą teologię. Zakłada, że Bóg przemówił, że złożył obietnice, a świętość polega właśnie na wierzeniu w Niego – prawdziwie, konkretnie, w całej pełni. Nie na wierze w teorii, w przytulnym komforcie uporządkowanej pobożności, lecz na wierzeniu tak, jak wierzyła Joanna: kwestionując status quo, konfrontując się z instytucjami, godząc się na to, że w oczach mędrców będzie się uchodziło za szaleńca.

To właśnie tutaj wymiar kościelny ujawnia się w całej swojej sile. Święci bowiem nie są postaciami samotnymi. Pojawiają się w Kościele, poprzez Kościół i przemieniają Kościół od wewnątrz. Bernanos nie jest antyklerykałem – wręcz przeciwnie, w swoich instynktach jest raczej ultramontaninem – ale wie, że instytucja może być najgorszym wrogiem świętości, którą ma rzekomo wytwarzać. Wolność – jaki cel?, Pisze: «Kościół nie jest wzajemnym towarzystwem ubezpieczeniowym od grzechu. Jest żywym Ciałem Chrystusa, a to Ciało potrzebuje żywych członków, a nie dobrze ubranych zwłok».»

Oto eklezjologia Bernanosa w całej swojej surowości. Kościół nie jest organizacją zarządzającą tym, co święte. Jest miejscem, gdzie boska przygoda trwa, gdzie świętość toruje sobie drogę przez ludzkie niedoskonałości, instytucjonalne tchórzostwo i historyczne kompromisy. I trwa, ponieważ święci ją niosą. Nie wbrew sobie – poprzez nich.

Czy rehabilitacja Joanny jest tym samym, co rehabilitacja nas samych?

W słowach Bernanosa o «procesie rehabilitacyjnym» kryje się pewna ironia: «Jaki jest sens przedłużania o pięćset lat, a może i dłużej, procesu rehabilitacji, którego celem jest jedynie wyjaśnianie, usprawiedliwianie i usprawiedliwianie żyjących?»

Proces rehabilitacji Joanny d'Arc, rozpoczęty w 1456 roku przez matkę świętej, a ostatecznie zakończony w 1909 roku jej beatyfikacją, a następnie w 1920 roku kanonizacją, trwał prawie pięć wieków. Bernanos wskazuje tu na coś głębokiego w psychologii Kościoła: święci są rehabilitowani po to, by się rozgrzeszyć, a nie po to, by ich czcić. Są kanonizowani, by zdystansować się od ich niepokojącego przykładu, by zamrozić ich w kojącej chwale, która chroni nas przed ich żądaniami.

To ten sam mechanizm, który Jezus potępia w Ewangelii z podobną ironią: «Budujecie grobowce prorokom i zdobicie pomniki sprawiedliwym, a mówicie: Gdybyśmy żyli za czasów naszych przodków, nie bylibyśmy z nimi uczestnikami krwi proroków» (Mt 23, 29-30). Grób proroka to najbardziej elegancki sposób na to, by go nie słuchać. Kanonizacja świętego może być najbardziej szanowanym sposobem na to, by go nie naśladować.

Bernanos przechodzi do sedna: «Liczy się tylko jedno: od tej pory Joanna jest świętą i modlimy się do niej jako do świętej».» Nie jako bohaterka narodowa. Nie jako symbol polityczny, który ma być zawłaszczony przez lewicę lub prawicę, jak to miało miejsce w całym XX wieku. Jako święta. To znaczy jako ktoś, kto poprzedza nas na drodze zjednoczenia z Bogiem i wstawia się za nami na tej drodze.

Nasz Kościół jest Kościołem świętych: co to dla nas zmienia?

Eklezjologia ciała i krwi

Ostatnie zdanie tekstu — «Nasz Kościół jest Kościołem świętych» — to wyznanie wiary, ale także definicja. I musimy zrozumieć, co Bernanos ma na myśli, bo to nie jest to, w co można by uwierzyć na pierwszy rzut oka.

Nie mówi, że Kościół jest święty w swoich strukturach, instytucjach czy przywódcach. Widział zbyt wiele, by to stwierdzić. Mówi, że Kościół jest święty, ponieważ rodzi świętych, ponieważ łaska Boża, która przez niego płynie, jest wystarczająco silna, by przemienić zwykłych ludzi w niezwykłych świadków. Świętość Kościoła nie jest świętością abstrakcyjną, legalistyczną ani konstytutywną – jest świętością wcieloną, widzialną i skandalicznie realną.

W Zmierzch Starego, W jednym ze swoich najwcześniejszych tekstów Bernanos napisał już: «Kościół nie dowodzi swego boskiego założyciela zewnętrznym blaskiem ani nawet doskonałością moralną. Dowodzi go swoimi świętymi. To są jego jedyne niezbite argumenty». Apologetyka Bernanosa jest taka: nie opiera się na racjonalnych dowodach istnienia Boga ani na wykazywaniu spójności dogmatów. Opiera się na twarzach. Na życiu. Na konkretnej i weryfikowalnej rzeczywistości mężczyzn i kobiet, którzy zostali przemienieni.

To eklezjologia z krwi i kości. Zakłada ona, że Kościół nie jest przede wszystkim systemem myślowym ani strukturą rządów, lecz żywą wspólnotą, przenikniętą Duchem, zdolną – mimo wszystko – wydawać owoce świętości. Skandale jej nie przekreślają. Historyczne kompromisy jej nie unieważniają. Zwyczajna przeciętność wiernych jej nie przeczy. Trwa, podobnie jak obietnica Chrystusa: «Bramy piekielne go nie przemogą».»

Świętość nie jest muzeum

Kościół regularnie ulega pokusie, którą Bernanos identyfikuje z przerażającą precyzją: przekształcania świętych w dziedzictwo. Wystawiania ich na widok publiczny. Wykorzystywania ich jako narzędzia reklamy, jednocześnie starannie unikając ich zakłócania.

Święty wystawiony w witrynie sklepowej to święty zneutralizowany. Podziwiamy go, zapalamy dla niego świeczkę, prosimy, by znalazł kluczyki do samochodu – a potem wracamy do domu, niczego nie zmieniając. Bernanos nazywa to «pobożnością mieszczańską»: pobożnością, która szuka Bożej łaski, nie wystawiając się na Jego obecność. W Strach przed demokracją, Formułuje diagnozę z bezlitosną jasnością: «Chrześcijański mieszczanin znalazł idealną równowagę między spokojem sumienia a bezpieczeństwem kapitału. Modli się do Boga, aby nie niepokoił go zbytnio».»

Autentyczna świętość jest dokładnie odwrotna. Niepokoi. Stawia pytania. Podważa wygodną równowagę. Pomyśl o Franciszku z Asyżu obejmującym trędowatego. O Katarzynie ze Sieny piszącej do papieża, nakazującej mu powrót do Rzymu. O Teresie z Lisieux, która postanowiła poważnie potraktować pokorę jako drogę do Boga – być może najbardziej rewolucyjną rzecz, jaką można zrobić w świecie, który szanuje tylko władzę. Ci święci nie są wzorcami mieszczańskiego postępowania. To ludzie, którzy postanowili uwierzyć Bogu na słowo.

Bernanos żywił szczególną sympatię do Teresy z Lisieux, o której mówił z czułością, jakiej rzadko okazywał. Święty Dominik, Pisze o niej: «Odkryła, że świętość nie jest zarezerwowana dla bohaterów, lecz jest w zasięgu pokornych. Czyniąc to, być może zmieniła obraz Kościoła na swój temat». Bernanos stara się na nowo włączyć pokornych do mapy świętości – nie Joanny z konnych posągów i nacjonalistycznych przemówień, lecz Joanny biednej, samotnej, opuszczonej i wiernej.

Zastosowania praktyczne: zamieszkiwanie Kościoła świętych

Jak możemy konkretnie żyć w tym Kościele świętych, o którym mówi Bernanos? Z jego myśli wyłaniają się trzy ścieżki.

Pierwszy krok: zgoda na własne usunięcie. Świętość Bernanosa jest głęboko związana z kenozą – dobrowolnym wyrzeczeniem. Jego najwybitniejszymi postaciami są ci, którzy akceptują zniknięcie, nieistotność i nieuznany status. Proboszcz z Ambricourt nie pozostawia po sobie żadnego wielkiego dzieła. Pozostawia po sobie wierność. I to wystarczy. Dla nas oznacza to być może akceptację faktu, że nasz wkład w Kościół jest pokorny, ukryty, bez szukania chwały. Sakramenty przyjmowane w milczeniu. Modlitwa ofiarowana bez świadków. Miłość bliźniego praktykowana bez fotografii.

Drugie podejście: nie uciekaj przed cierpieniem. Bernanos powiedział nam od samego początku: musimy się w to wciągnąć. Agonia – jego parafii, rodziny, kraju, Kościoła – nie jest problemem do rozwiązania, lecz rzeczywistością, którą trzeba znosić. To nie masochizm. To rzeczywistość. Kościół przeżywa okresy poważnych kryzysów – skandale, niezadowolenie, utratę wiarygodności – i kusi, by zrobić to, co ciekawi: rzucić kilka róż z progu i odejść. Bernanos prosi nas o coś jeszcze: o to, byśmy zostali, zaangażowali się, nie poddali się rozczarowaniu, które jest formą tchórzostwa. Upokorzone dzieci, Napisał: «Nie opuszcza się Kościoła. Można tracić nadzieję na ludzi, którzy źle nim rządzą, ale nie opuszcza się Ciała Chrystusa».»

Trzecie podejście: szukaj świętych swoich czasów. Bernanos miał swoich świętych – Joannę, Teresę, Dominika – ale zwracał też uwagę na zwykłych świętych, na tych, których nikt nigdy nie kanonizuje. W jego powieściach święci nie są gipsowymi figurami. To ludzie, którzy cierpią, wątpią, upadają. To nasi współcześni. Świętość, którą Kościół dziś wytwarza, wytwarza wokół nas – w pielęgniarkach towarzyszących umierającym, w rodzicach wychowujących dzieci w wierze, w wiernych kapłanach, którzy celebrują Eucharystię w coraz bardziej pustych parafiach. Ci święci zasługują na naszą uwagę i wdzięczność.

Odwaga wyznania wiary

Wracając do ostatniego zdania tekstu Bernanosa, możemy docenić, jak odważne są jego słowa. «Nasz Kościół jest Kościołem świętych».» Nie mówi: nasz Kościół będzie kiedyś Kościołem świętych, kiedy się zreformuje. Nie mówi: nasz Kościół powinien być Kościołem świętych, gdyby tylko spełnił swoją rolę. Mówi: Ona jest. Teraz. Mimo wszystko.

To afirmacja wiary w najmocniejszym tego słowa znaczeniu – wiary, która nie opiera się na tym, co widzialne, lecz na tym, co realne na głębszym poziomie niż to, co widzialne. Wiara w Kościół Świętych to nie naiwność. To decyzja, by spojrzeć na rzeczywistość z właściwej głębi.

Bernanos poświęcił całe życie na zgłębianie tej głębi. Dziennikarz, powieściopisarz, polemista – atakował zarówno reakcyjną prawicę, jak i ideologiczną lewicę, zarówno zadowolonych z siebie biskupów, jak i nieśmiałych katolików. Czytano go z podziwem, czytano z irytacją, a czasem lekceważono. Ale nie można go ignorować. Bo mówi prawdę.

«Bóg wie, jak pomścić swoich świętych. Bo godzina świętych zawsze nadchodzi».»

To przekonanie nie jest triumfalizmem. To coś trwalszego: pewność, że łaska jest silniejsza niż nasza przeciętność, że Duch Święty wciąż wieje, gdzie chce, że Kościół – ten niedoskonały, zraniony Kościół, niekiedy oszpecony przez własnych członków – wciąż wydaje świętych, jak drzewo wydaje owoce, nie dlatego, że tak chce, ale dlatego, że taka jest jego natura.

A co z nami? My, którzy modlimy się do tego Kościoła? My, którzy uczestniczymy w jego sakramentach, odmawiamy jego modlitwy, staramy się, choćby niedoskonale, wpasować w jego tradycję? Bernanos stawia proste, wręcz brutalne pytanie: czy wierzymy Bogu na słowo? Czy naprawdę wierzymy, że świętość jest naszym powołaniem – nie naszym osiągnięciem, nie naszą zasługą, naszym powołanie, Do czego zatem zostaliśmy powołani od momentu chrztu?

Odpowiedź nie jest sformułowana. Jest przeżywana. Dzień po dniu, jedna zgoda po drugiej, wchodzenie – tak jak On nas do tego zaprasza – w agonię i radość, które są w istocie dwoma obliczami tej samej rzeczywistości: życia w Duchu.

«"Wszystko jest łaską."»

Georges Bernanos (1888–1948) jest autorem m.in. *Journal d'un curé de campagne* (1936), *Sous le soleil de Szatan* (1926) i *Les Grands Cimetières sous la lune* (1938). Jego głęboko katolickie dzieło pozostaje jednym z najbardziej wymagających i orzeźwiających dzieł literatury francuskiej XX wieku.