Ewangelia Jezusa Chrystusa według św. Łukasza

Łukasza 16, 19–31

¹⁹Był pewien bogaty człowiek, który ubierał się w purpurę i bisior i codziennie urządzał wystawne uczty. ²⁰U bramy jego pałacu leży żebrak Łazarz, pokryty wrzodami, ²¹Jeśli chcesz to zrobić, musisz zająć się tym problemem. ²²Stało się, że umarł żebrak i aniołowie zabici go na łono Abrahama. Umarł także bogacz i został pochowany. ²³W Hadesie, gdzie cierpiał męki, pojawił się w górę iw odłączony od Abrahama, au jego boku Łazarza., ²⁴I za: Ojcze Abrahamie, zmiłuj się nade mną i poślij Łazarza, aby umoczył koniec swego palca w wodzie i ochłodził mój język, bo strasznie cierpię z powodu tego płomienia. ²⁵Abraham powiedział: Synu mój, wspomnij, że za życia otrzymałeś swoje dobro, a Łazarz również otrzymał twoje niedole. Teraz na tu doznaje pociechy, a ty cierpisz. ²⁶To dobry pomysł, ale nie stanowi to problemu. ²⁷A bogacz powiedział: „Proszę cię więcej, ojcze, poślij Łazarza do domu mojego ojca, ²⁸Mam obowiązek pieciu braci, aby im zaświadczyć, aby i oni nie przyszli na miejsce męki. ²⁹Abraham pochodzi: Mają Mojżesza i Proroków, niechże ich słuchają. ³⁰Nie, Abrahamie, ojcze nasz – odpowiedzialny – lecz osoba z umarłych pójdzie do nich, to się na śmierć. ³¹Lecz Abraham powiedział: »Jeśli Mojżesza i Prorokowie nie słuchają, to niezależnie od powstania osoby z martwych, to jednak mu nie uwierzą”.»

W tym czasie Jezus powiedział do faryzeuszy: «Był pewien bardzo bogaty człowiek, który ubierał się wystawnie i codziennie urządzał wystawne uczty. U jego bramy leżał biedny żebrak imieniem Łazarz, pokryty wrzodami. Pragnął zjeść to, co spadło ze stołu bogacza, lecz nawet psy przyszły i lizały jego wrzody. Żebrak umarł, a aniołowie zaprowadzili go na łono Abrahama. Bogacz również umarł i został pochowany. W Hadesie, pogrążony w męce, podniósł oczy i ujrzał z daleka Abrahama z Łazarzem u boku. Zawołał: «Ojcze Abrahamie, ulituj się nade mną! Poślij Łazarza, aby umoczył koniec swego palca w wodzie i ochłodził mój język, bo strasznie cierpię w tym ogniu». Abraham odpowiedział: «Synu mój, pamiętaj, że za życia otrzymałeś wszystko, czego pragnąłeś, podczas gdy Łazarz cierpiał tylko niedostatek. Teraz on doznaje pociechy, a ty cierpisz męki. A ponadto dzieli nas wielka przepaść, tak że nikt nie może przejść z jednej strony na drugą». Inni, nawet gdyby chcieli«. Bogacz błagał: »Więc, ojcze, poślij Łazarza do mojego ojca. Mam pięciu braci. Niech ich ostrzeże, aby i oni nie trafili do tego miejsca męki«. Abraham odpowiedział: »Mają naukę Mojżesza i Proroków. Niech ich słuchają«. Bogacz nalegał: »Nie, ojcze Abrahamie! Lecz jeśli ktoś zmartwychwstanie, aby ich zobaczyć, upamiętają się«. Abraham odpowiedział: »Jeśli Mojżesza i Proroków nie słuchają, to choćby ktoś zmartwychwstał, nie uwierzą». » »

Przepaść, którą sami sobie kopiemy: przypowieść o bogaczu i Łazarzu

Kiedy obojętność staje się wyrokiem wiecznym – teologiczna i duchowa lektura Ewangelii Łukasza 16:19-31

Są przypowieści, które niosą pocieszenie, i takie, które rzucają nam wyzwanie z niepokojącą brutalnością. Przypowieść o bogaczu i Łazarzu należy do tej drugiej kategorii. Jezus nie oszczędza swoich słuchaczy: przed nimi stoi portret człowieka, który nie popełnił spektakularnej zbrodni, ale po prostu zignorował innego człowieka leżącego u jego bramy. Ta historia przemawia do każdego, kto coś posiada – chleb, czas, uwagę – i postanawia się tym nie dzielić. Mówi o śmierci, sądzie, pamięci i Słowie wystarczającym, by przemienić życie. Przeczytajmy ją razem, bez wahania.

Ten fragment podąża za prostym, lecz wymagającym przekonaniem: przepaść, która dzieli bogacza od Łazarza w zaświatach, nie jest arbitralną karą boską, lecz dokładnym przedłużeniem przepaści, którą sam bogacz stworzył na tej ziemi. Zacznijmy od umiejscowienia tekstu w jego kontekście literackim i historycznym, a następnie przeanalizujemy logikę narracyjną przypowieści. Trzy osie tematyczne ustrukturyzują sedno artykułu: spojrzenie, a raczej jego brak; Słowo jako droga do nawrócenia; oraz kwestia odwracalności losów. Następnie wyciągniemy konkretne wnioski dla naszego życia, pozwolimy, by rozległ się głos Tradycji, i zaproponujemy ścieżkę medytacji i modlitwy, pozwalającą osobiście zagłębić się w ten tekst.

Przypowieść i jej świat: historia zakorzeniona w palącym kontekście

Aby ocenić siłę oddziaływania tej przypowieści, należy najpierw wyobrazić sobie scenę: Jezus zwraca się do faryzeuszy. Ewangelista Łukasz starannie to precyzuje. Mężczyźni ci są opisani kilka wersetów wcześniej jako «chciwi pieniędzy» (philargyroi, (Łk 16,14) i szydzili z Jezusa. Ta historia jest skierowana bezpośrednio do nich jako wyzwanie. Nie jest to zatem abstrakcyjna, uniwersalna bajka: to konkretny apel, skierowany do bardzo realnych ludzi, którzy mieli możliwość odnalezienia się w niej.

Rozdział 16 Ewangelii Łukasza tworzy spójną całość tematyczną wokół pieniędzy i ich duchowego wykorzystania. Nieuczciwy zarządca (Łk 16,1-13) poprzedza naszą przypowieść, a jej przesłanie jest jasno sformułowane: «Nie możecie służyć Bogu i Mamonie» (Łk 16,13). Przypowieść o bogaczu i Łazarzu jest, że tak powiem, narracyjnym tego przykładem: to właśnie, w praktyce, w życiu i śmierci, wynika z wyboru służenia pieniądzom zamiast Bogu.

Sama przypowieść należy do gatunku literackiego znanego w świecie żydowskim i hellenistycznym: opowieści o podróży do zaświatów, czyli katabaza. Paralele istnieją w literaturze egipskiej, tekstach rabinicznych i kulturze popularnej starożytnego Bliskiego Wschodu. Jezus wykorzystuje zatem ramy narracyjne znane swoim słuchaczom, aby wprowadzić radykalnie nową treść. To genialna strategia pedagogiczna: myślimy, że wkraczamy w znaną historię, a stajemy w obliczu nieoczekiwanego objawienia.

Na uwagę zasługuje kilka kwestii leksykalnych. Imię «Łazarz» to grecka forma hebrajskiego El'azar, co oznacza «Bóg pomógł». Jest on jedyną postacią we wszystkich ewangelicznych przypowieściach, która ma imię własne – fakt wyjątkowy i znaczący. Bogacz natomiast pozostaje anonimowy. Retoryka jest już obecna: ten, którego świat ignoruje, ma imię przed Bogiem; ten, którego świat wychwala, nie pozostawia imienia w wiecznej pamięci. U Łukasza to odwrócenie wartości jest stałe, od samego początku. Magnificat

Od Maryi: «Strącił władców z tronu, a wywyższył pokornych» (Łk 1,52).

Tekst rozwija się w dwóch odrębnych częściach: najpierw życie ziemskie (wersety 19-22), a następnie życie pozagrobowe (wersety 23-31). Ten podział nie jest przypadkowy. Zachęca on czytelnika do zrozumienia, że te dwie rzeczywistości są ze sobą powiązane, że to, co dzieje się po śmierci, jest odbiciem tego, co działo się wcześniej. Jest to ta sama logika, co w Błogosławieństwach w Ewangelii Łukasza: «Błogosławieni jesteście wy, ubodzy… lecz biada wam, bogaci…» (Łk 6, 20.24). Przypowieść ilustruje w narracji to, co Błogosławieństwa wyrażają w orędziu.

Czasownik «gisait» (gr. ebeblêto, niedokonana strona bierna piłkaCzas niedokonany użyty do opisania Łazarza u bram jest szczególnie wymowny. Dosłownie oznacza «został tam wrzucony». Łazarz nie wybrał tej pozycji – został tam umieszczony, być może przez innych nieszczęśników, którzy nie byli już w stanie go udźwignąć. Bogacz natomiast «ucztował każdego dnia». Czas niedokonany w odniesieniu do powtórzenia podkreśla rutynę, nawyk, normalizację codziennego luksusu. Te dwa czasy niedokonane zestawione obok siebie mówią wszystko: dwa równoległe życia, dwa codzienne powtórzenia, dwa światy, które nigdy się nie stykają.

Mechanika opowiadania historii: jak Jezus konstruuje swoją argumentację narracyjną

Struktura tej przypowieści jest niemal geometrycznie rygorystyczna i to właśnie ta rygorystyczność nadaje jej siłę perswazji. Jezus nie opowiada po prostu wzruszającej historii: konstruuje demonstrację.

Pierwsza część (ww. 19-22) ustanawia absolutny kontrast między dwoma egzystencjami. Bogacz jest definiowany przez trzy elementy: jego szaty (purpura i delikatny len, najdroższe tkaniny), jego stół (wystawne uczty, lampros, (z blaskiem) i jego regularnością (codziennie). Łazarza definiują trzy symetryczne i odwrócone elementy: jego ciało (pokryte wrzodami), głód (polubiłby okruszki) i nieoczekiwany towarzysz (psy liżące jego rany). W starożytności pies nie był zwierzęciem czułym, które znamy – był zwierzęciem nieczystym, bezpańskim, aspołecznym. Łazarz dzieli swój los z psami. Do tego właśnie doprowadziła go obojętność bogacza.

Śmierć powoduje pierwsze odwrócenie. Oboje umierają – i Łukasz nie rozwodzi się nad tym. Łazarza aniołowie zanoszą «do Abrahama»: szlachetną, pełną znaczenia, pełną znaczenia śmierć. O bogaczu dowiadujemy się po prostu: «został pogrzebany». Nic więcej. Nawet w chwili śmierci zachowany jest kontrast strukturalny.

W drugiej części (ww. 23-31) bogacz odzywa się trzykrotnie. To istotny szczegół: za życia nie rozmawiał z Łazarzem. Po śmierci zwraca się do Abrahama, ale każda próba spotyka się z życzliwą, lecz stanowczą odmową. Pierwsza prośba dotyczy jego samego (kropli wody). Druga dotyczy jego braci (aby odesłali Łazarza do domu). W obu przypadkach Abraham odmawia – ale wyjaśnia dlaczego.

Odpowiedź Abrahama dotycząca otchłani zasługuje na dosłowne rozważenie: «wielka otchłań została oddzielona». Strona bierna sugeruje, że sprawcą jest Bóg, ale kontekst całego rozdziału sugeruje, że to sam bogacz ustanowił ją swoim stylem życia. Nie jest to zewnętrzna kara nałożona arbitralnie; to trwała krystalizacja wewnętrznej postawy, którą bogacz pielęgnował przez całe życie. Oddzielił się od Łazarza tu na ziemi; to oddzielenie stanie się wieczne w niebie.

Prawdziwy zwrot akcji następuje w ostatnich trzech wersetach. Bogacz prosi o posłanie Łazarza, aby ostrzegł jego braci. Abraham odpowiada: mają Mojżesza i Proroków. Bogacz upiera się: nie, ale jeśli ktoś zmartwychwstanie, uwierzą. Abraham kończy słowami, które brzmią jak grom z jasnego nieba: «Jeśli Mojżesza i Proroków nie słuchają, to choćby ktoś zmartwychwstał, nie uwierzą».»

Dla chrześcijańskiego czytelnika odniesienie jest jasne: Jezus zapowiada swoje zmartwychwstanie i odrzucenie, jakie zechcą Mu zaoferować współcześni. Ta przypowieść to nie tylko moralna lekcja o bogactwie i ubóstwie – to chrystologiczna refleksja nad wiarą, objawieniem i uporem ludzkiego serca wobec Słowa Bożego.

Spojrzenie, które nie widzi – obojętność jako grzech strukturalny

Jest coś niepokojącego w tej przypowieści: bogacz nie bije Łazarza. Nie przeklina go. Nie każe mu odejść. Nic nie robi. I to właśnie ta nicość zostaje potępiona.

Teolog Hans Urs von Balthasar zauważył, że najbardziej charakterystycznym grzechem naszych czasów nie jest przemoc, lecz obojętność – umiejętność życia w przepychu, bez prawdziwego Widzieć Cierpienie innych. Bogacz w tej przypowieści jest pierwowzorem. Łazarz leżał przed jej Bramę. Przechodził obok niej każdego dnia. Znał nawet jej nazwę – bo wspominał o niej w życiu pozagrobowym. wiedział. Ale wiedza bez działania jest formą oszukiwania samego siebie.

Drzwi tutaj są potężnym symbolem. W języku greckim, pylon Oznacza nie proste drzwi, lecz monumentalną bramę, wejście wyznaczające granicę między dwoma światami. Bogaci żyją w tym świecie: bezpieczni, dostatni, olśniewający. Łazarz jest na zewnątrz, Ostatecznie w strefie granicznej. Całe życie bogaczy to operacja utrzymywania tej granicy – nieprzekraczania jej, nie pozwalania, by to, co jest po drugiej stronie, ich dotknęło.

To właśnie współcześni socjologowie nazywają «prywatyzacją egzystencji»: organizujemy się tak, aby nigdy nie zetknąć się z ubóstwem. Wybieramy nasze dzielnice, restauracje, wakacje zgodnie z geografią społeczną, która gwarantuje niewidzialność biednych. Bogacz z przypowieści nie żyje tylko w pierwszym wieku – żyje w każdym zamożnym społeczeństwie, w którym nierówności są geograficznie rozdzielone.

Ale Jezus idzie w tej analizie jeszcze dalej. W życiu pozagrobowym bogacz natychmiast rozpoznaje Łazarza. Zna jego imię. To znaczy, że zawsze wiedział, zawsze widział. Niewiedza nie była poznawcza – była… dobrowolny. Tak właśnie brzmi definicja grzechu zaniechania, sformułowana przez tradycję katolicką: nie tylko czynienie zła, ale także świadome zaniechanie czynienia dobra, gdy nadarza się ku temu okazja.

Nauka społeczna Kościoła precyzyjnie rozwinęła ten punkt. Już w encyklice Rerum Novarum (1891) Leon XIII podkreślał, że bogactwo rodzi zobowiązania. Jan Paweł II w encyklice Sollicitudo rei socialis (1987) ukuł określenie «struktury grzechu», aby opisać te zbiorowe i osobiste mechanizmy utrwalające obojętność. Bogaci nie budowali tych struktur sami – lecz korzystali z nich, nigdy ich nie kwestionując.

Ten pierwszy temat bezpośrednio rzuca nam wyzwanie: co dziś leży przed naszymi drzwiami? Jakiego Łazarza nauczyliśmy się ignorować, bo widok go zmusiłby nas do działania?

Słowo wystarczające — Mojżesz, prorocy i wiara, która odrzuca cuda

Odpowiedź Abrahama jest, z teologicznego punktu widzenia, najbardziej złożoną i zagadkową częścią przypowieści. Bogacz wierzy, że to, czego potrzebują jego bracia do nawrócenia, to niezwykły znak: ktoś powracający z martwych. Abraham odpowiada mu, że nie: Słowo wystarczy.

To stwierdzenie obraża naszą współczesną wrażliwość. Żyjemy w kulturze dowodów, doświadczenia empirycznego i osobistych odczuć. Często słyszymy: «Gdyby Bóg naprawdę istniał, uczyniłby cud, aby to udowodnić». Przypowieść odwraca tę logikę: cud nie przekonuje kogoś o zamkniętym sercu. Słowo Boże natomiast jest w stanie przemienić kogoś o otwartym sercu.

Odniesienie do «Mojżesza i proroków» jest skierowane konkretnie do faryzeuszy, strażników Tory i pism prorockich. Jezus w istocie mówi im: macie już wszystko, czego potrzebujecie. Prawo jest pełne wymagań wobec ubogich – nie da się czytać Księgi Kapłańskiej 19 («Będziesz miłował swego bliźniego jak siebie samego»), Księgi Powtórzonego Prawa 15 (odpuszczenie długów), Księgi Amosa (przekleństwa przeciwko bogatym, którzy uciskają biednych) ani Księgi Izajasza 58 (dzielenie się chlebem z głodnym) bez zrozumienia, czego oczekuje Bóg. Jeśli nie posłuchałeś Słowa, które już posiadasz, nie będziesz już posłuszny cudowi.

To absolutnie radykalne stanowisko chrystologiczne. Łukasz napisał swoją Ewangelię dla społeczności, która wiedziała, że Jezus zmartwychwstał. A jednak przywódcy religijni Izraela nie uwierzyli. Zmartwychwstanie Chrystusa, wydarzenie bezprecedensowe w historii ludzkości, nie wystarczyło, by nawrócić tych, których serca były zamknięte. Przepowiedział to Abraham.

Kryje się w tym głęboka lekcja dla naszego stosunku do wiary. Autentyczna wiara nie rodzi się z cudów – ona je przyjmuje z otwartymi ramionami. Cud staje się znakiem dla tych, których serca są już otwarte. Dla serca zamkniętego to samo wydarzenie staje się skandalem lub halucynacją. Doskonale ilustruje to Ewangelia Jana: wskrzeszenie Łazarza (innego Łazarza, brata Marty i Marii – J 11) prowadzi jednych do wiary, a innych do spisku mającego na celu zabicie Jezusa. To samo zmartwychwstanie, dwie przeciwstawne reakcje.

Słowo jednak działa inaczej. Nie narzuca się siłą – proponuje, zaprasza, łagodnie zapuszcza korzenie. To «serce dobre i hojne» z antyfony otwierającej (Łk 8, 15) jest zdolne je przyjąć i wydać owoc. Ten obraz gleby przyjmującej ziarno leży u podstaw pedagogii Jezusa: jakość przyjęcia zależy od usposobienia serca, a nie od mocy znaku.

Dla nas dzisiaj pokusa szukania nadzwyczajnych potwierdzeń przed zaangażowaniem się w wiarę lub miłość jest wszechobecna. Jak często odkładamy nawrócenie, czekając na «znak»? Przypowieść mówi nam: znak już jest. Nazywa się Pismo Święte. Nazywa się ubogi u twoich drzwi. Nazywa się głos twojego sumienia, ukształtowany przez Słowo. Zacznij od tego.

Nieodwołalna otchłań — eschatologia i sprawiedliwość boska

Obraz otchłani (gr. Chasma Mega, (Wielka przepaść) to jeden z najmocniejszych obrazów w całym Nowym Testamencie. Wyraża on jednocześnie trzy rzeczy: realność kary, nieodwołalność ziemskich wyborów oraz sprawiedliwość Boga, który poważnie traktuje godność każdego człowieka.

Zacznijmy od tego, co może wydawać się okrutne: dlaczego otchłań jest nieprzekraczalna? Niektórzy czytelnicy są zszokowani tym obrazem. Czy Bóg miłości nie powinien ostatecznie wybaczyć wszystkiego? To pytanie zasługuje na szczerą i teologicznie rygorystyczną odpowiedź.

Tradycja katolicka, a zwłaszcza Katechizm Kościoła Katolickiego (nr 1033-1036), nie naucza, że Bóg karze gniewem i bezlitośnie. Uczy czegoś subtelniejszego i w pewnym sensie bardziej przerażającego: piekło jest konsekwencją wolnego i ostatecznego wyboru odłączenia się od Boga. To nie Bóg «posyła» kogoś do piekła – to człowiek, poprzez sumę swoich wolnych wyborów, wyrobił w sobie postawę samowystarczalności i obojętności, która czyni go odpornym na Bożą miłość.

Bogacz z przypowieści nie stał się nagle zły po śmierci. Po śmierci jest tym, kim stawał się przez całe życie: egocentrykiem, który postrzega innych tylko przez pryzmat tego, co mogą mu dać. Nawet po śmierci mówi o Łazarzu jak o narzędziu: «Poślij Łazarza, aby umoczył czubek swego palca» – jakby Łazarz wciąż był na jego skinienie. Nie zmienił się. Śmierć nie przyniosła cudownej przemiany.

W tym miejscu pedagogia przypowieści przecina się z głęboką antropologią teologiczną: stajemy się tym, co kochamy. Każdy wybór kształtuje serce w określonym kierunku. Serce przyzwyczajone do otwartości rozwija swoją zdolność do kochania. Serce przyzwyczajone do zamknięcia stopniowo twardnieje, aż zatwardziałość staje się nieodwracalna. Święty Augustyn napisał w swoich Wyznaniach: «Stworzyłeś nas dla siebie, Panie, i niespokojne jest nasze serce, dopóki nie znajdzie ukojenia w Tobie». Bogacz szukał ukojenia w bogactwie – a znalazł jedynie pustkę.

Ale przypowieść to nie tylko potępienie. Niesie też obietnicę: Łazarz znajduje pocieszenie. Nie dlatego, że był biedny – ubóstwo samo w sobie nie jest cnotą – ale dlatego, że jego życie, nawet złamane, było skierowane ku Bogu. Jego imię mówi wszystko: «Bóg dopomógł». W najskrajniejszym cierpieniu Łazarz nie zaparł się Boga. Pozostał przy drzwiach – być może z nadzieją, że ktoś w końcu je otworzy.

Chrześcijańska eschatologia przypomina nam, że chwila obecna to czas wyboru. Nie jest to zaproszenie do pesymizmu, lecz do pilności. Każdy dzień to okazja, by przekroczyć próg, by pokonać otchłań, zanim stanie się ona nie do przebycia. Miłosierdzie Boże oferuje ten czas – nie narzuca go na zawsze.

Warto również zauważyć, że sprawiedliwość, o której mowa w tej przypowieści, ma charakter zarówno naprawczy, jak i odwetowy. Łazarz nie zostaje pomszczony – zostaje pocieszony. Abraham czule nazywa go «swoim dzieckiem». Boska logika nie polega na odwecie – polega na przywróceniu godności, którą świat zdeptał.

Kiedy przypowieść wychodzi poza stronę

Przypowieść o bogaczu i Łazarzu nie jest tekstem dla teoretyków-amatorów. Jest skierowana do ludzi, którzy mają dom, posiłek, plan dnia i codzienne wybory. Oto, jak konkretnie rzuca wyzwanie różnym sferom naszego życia.

W naszym życiu osobistym i duchowym, Pierwsze pytanie dotyczy perspektywy. Czy ja Widzieć Naprawdę widzieć ludzi wokół mnie? Nie widzieć ich jako scenerii czy problemu, ale jako jednostki z imieniem, historią i godnością. Najprostszym i najbardziej rewolucyjnym ćwiczeniem duchowym, jakie proponuje ta przypowieść, jest nauczenie się patrzenia – prawdziwego patrzenia – w twarz drugiego człowieka. Emmanuel Levinas, żydowski filozof XX wieku, zbudował na tym założeniu całą etykę: twarz drugiego człowieka jest absolutnym objawieniem moralnym. Przed nim Biblia wyrażała to inaczej.

W naszym życiu rodzinnym i społecznym, Przypowieść rzuca wyzwanie naszemu stylowi życia. Czy tak ułożyliśmy nasze codzienne życie, aby nigdy nie zetknąć się z ubóstwem? Czy nasze dzieci wiedzą, że ludzie cierpią i jak powinniśmy na to zareagować? Rodzina chrześcijańska jest powołana, by być przestrzenią nauki dzielenia się – nie jako uciążliwego obowiązku moralnego, ale jako radości z dawania tego, co otrzymaliśmy.

W naszym życiu zawodowym i społecznym, Przypowieść porusza kwestię struktur. Uczestnictwo w systemach gospodarczych, które pogłębiają nierówności, nie jest neutralne. Nauka społeczna Kościoła zachęca nas do oceny naszych wyborów dotyczących konsumpcji, inwestycji i zaangażowania obywatelskiego w świetle ich wpływu na najsłabszych. Nie jest to zachęta do paraliżujących skrupułów, lecz do konsekwencji.

W naszym związku ze Słowem Bożym, Przypowieść jest wezwaniem do poważnej lectio divina. «Mają Mojżesza i Proroków»: my mamy całą Biblię, dwa tysiące lat Tradycji, nauczanie Magisterium. Pytanie nie brzmi, czy mamy dostęp do prawdy – pytanie brzmi, czy otwieramy na nią nasze serca. Regularne, pokorne czytanie Pisma Świętego, proszenie Ducha Świętego, aby ożywił je w nas: do tego wzywa ta przypowieść jako do konkretnej praktyki.

Echa tradycji: przypowieść, która nigdy nie przestała rzucać wyzwań

Ta przypowieść przeniknęła dwadzieścia wieków chrześcijańskich komentarzy, pozostawiając głęboki ślad. Oto kilka interpretacji, które zasługują na wysłuchanie.

Święty Jan Chryzostom, żyjący w IV wieku, jest prawdopodobnie komentatorem, który wyciągnął z tego najbardziej radykalne wnioski społeczne. W swoich homiliach o Ewangeliach nie wahał się zwrócić bezpośrednio do zamożnych parafian w Antiochii i Konstantynopolu: «Nie jesteście karani za kradzież, ale za niedawanie». Dla Chryzostoma brak dzielenia się tym, co posiada się w nadmiarze, z tymi, którzy nie mają tego, co konieczne, jest formą kradzieży – ponieważ dobra ziemskie są przeznaczone dla wszystkich. To śmiałe stanowisko znajduje swój fundament w doktrynie Ojców Kościoła o powszechnym przeznaczeniu dóbr, doktrynie powtórzonej i rozwiniętej przez Sobór Watykański II w konstytucji Gaudium et spes (nr 69).

Święty Ambroży z Mediolanu, współczesny Chryzostomowi, w swoim traktacie De Nabuthe Jezraelita wyciąga tę samą lekcję z innej historii biblijnej, ale za pomocą formuły, która zyskała sławę: «Non de tuo largiris pauperi, sed de suo reddis» – «To, co dajesz ubogim, nie jest darem ze swoich dóbr: oddajesz im to, co do nich należy». Ta perspektywa odwraca logikę miłosierdzia jako protekcjonalizmu, przekształcając je w akt sprawiedliwości.

Grzegorz Wielki w VI wieku dostrzegł w przypowieści lekcję skruchy – wewnętrznego poruszenia, dzięki któremu dusza uświadamia sobie swoje duchowe ubóstwo i otwiera się na łaskę. Dla niego bogacz jest obrazem duszy, która przyzwyczaiła się do swoich grzechów i już ich nie dostrzega. Śmierć odsłania to, co życie pogrzebało pod wygodami i przyzwyczajeniem.

Bliżej naszych czasów, błogosławiony Fryderyk Ozanam, założyciel Towarzystwa Świętego Wincentego a Paulo w XIX wieku, uczynił tę przypowieść fundamentem swojego zaangażowania społecznego. W każdym ubogim człowieku, którego spotkał w paryskich slumsach, widział wcielenie Łazarza, a w odwiedzaniu ubogich – sposób na przekroczenie progu, zanim będzie za późno. Jego duchowość opiera się w całości na idei, że spotkanie z ubogim jest spotkaniem z Chrystusem.

Teologia wyzwolenia, która narodziła się w Ameryce Łacińskiej w XX wieku, uczyniła z tej przypowieści tekst fundamentalny. Gustavo Gutiérrez w swojej książce „Teologia wyzwolenia” (1971) dostrzega w niej proroczą zapowiedź, że Bóg staje po stronie ubogich nie z sentymentalizmu, lecz z potrzeby sprawiedliwości. Preferencyjna opcja na rzecz ubogich, przyjęta przez całe Magisterium od Soboru Watykańskiego II, ma częściowo swoje korzenie w tym tekście.

Wreszcie, ostatnie nauczanie Franciszka konsekwentnie powoływało się na tę przypowieść, wzywając do stworzenia «ubogiego Kościoła dla ubogich». W Evangelii Gaudium (2013) opisuje on «globalizację obojętności» jako główny grzech społeczny naszych czasów – a Łazarz pozostaje jego ikoną.

Lectio divina

Wchodzenie w przypowieść krok po kroku

Oto pięcioetapowa ścieżka medytacji, inspirowana ignacjańską metodą komponowania miejsca, którą można ćwiczyć przez dwadzieścia do trzydziestu minut.

Pierwszy krok: ustaw się na scenie. Zamknij oczy. Wyobraź sobie ulicę, upał, zapachy. Zobacz dom bogacza: jego grube mury, zapachy, dochodzący z uczty śmiech. Zobacz Łazarza u drzwi: jego zranione ciało, głód, psy. Pozwól tej scenie zaistnieć w tobie, nie próbując jej analizować.

Drugi krok: zadaję sobie pytanie, gdzie jestem. Gdzie instynktownie się umiejscowię w tej scenie? W domu? Na zewnątrz z Łazarzem? Na progu? To pytanie nie jest retoryczne – ujawnia coś na temat twojego obecnego stosunku do bogactwa i ubóstwa.

Trzeci krok: wysłuchaj odpowiedzi Abrahama. Przeczytaj jeszcze raz powoli: «Pamiętaj… otrzymałeś szczęście w swoim życiu». Co otrzymałem? Sporządź w myślach listę – zdrowie, rodzinę, edukację, wiarę, czas. Każde otrzymane dobro to zasób, który może przejść przez drzwi.

Krok czwarty: zidentyfikuj mojego Łazarza. Kto teraz leży u moich drzwi? Prawdziwa osoba, konkretna potrzeba, sytuacja, którą znam, ale unikam konfrontacji. Nazwij ją. Módl się o nią.

Piąty krok: decyzja. Mała, konkretna decyzja, możliwa do podjęcia w tym tygodniu. Nie wielki projekt – jeden krok. Przekroczenie progu raz.

Kiedy przypowieść napotyka nasze współczesne obiekcje

Przypowieść ta budzi uzasadnione wątpliwości, które należy potraktować poważnie, a nie odrzucać.

Zastrzeżenie 1: «Ubóstwo jest problemem strukturalnym, a nie indywidualnym».» Prawdą jest, że ubóstwo Łazarza nie jest wyłącznie winą jego bogatego sąsiada – jest ono wynikiem złożonych systemów ekonomicznych i politycznych. Wskazywanie na indywidualną odpowiedzialność bogatych bez odniesienia się do leżących u jej podstaw struktur byłoby uproszczeniem. Przypowieść ta jednak nie rości sobie prawa do udzielenia odpowiedzi na wszystkie pytania naraz. Pyta: gdzie jesteś, gdzie jesteś, z tym, co posiadasz – co robisz? Odpowiedzialność strukturalna i odpowiedzialność osobista nie wykluczają się wzajemnie. Jedna bez drugiej jest niepełna.

Zastrzeżenie 2: «Ta wizja życia pozagrobowego ma charakter mitologiczny».» Niektórych czytelników niepokoi obraz Abrahama, ognia i rozmów między żywymi a umarłymi. Ważne jest, aby wyjaśnić, że Jezus posługuje się ramami kulturowymi swoich czasów – ramami narracyjnymi znanymi słuchaczom – aby przekazać przesłanie teologiczne. Chrześcijańska wiara w życie wieczne, zmartwychwstanie i rzeczywistość sądu nie opiera się na szczegółach tej historii, ale na całości Apokalipsy. Ta przypowieść nie jest traktatem o dosłownej eschatologii – jest to pilne wezwanie do poważnego traktowania naszych wyborów.

Zastrzeżenie 3: «Bóg jest miłosierny — przebaczy wszystko».» Miłosierdzie Boże jest realne i absolutne. Ale nie można go narzucić. Bóg szanuje ludzką wolność do samego końca – taka jest cena prawdziwej miłości. Miłość, której nie można odrzucić, nie jest miłością – jest przymusem. Miłosierdzie zawsze oferuje możliwość odkupienia, ale nie wyważa drzwi serca, które zatwardziło się do tego stopnia, że odmawia otwarcia. Przypowieść nie mówi, że bogacz nie miał swojej szansy – mówi, że jej nie wykorzystał.

Zastrzeżenie 4: «Nie jestem aż tak bogaty».» Globalnie większość czytelników tego artykułu należy do 20 najbogatszych ludzi na Ziemi. Dach nad głową, wystarczająco dużo jedzenia, dostęp do edukacji i opieki zdrowotnej – to forma dobrobytu, której Łazarz nie znał. Ta przypowieść przemawia nie tylko do miliarderów – przemawia do każdego, kto ma coś do zaoferowania, a nie ma.

Zastrzeżenie 5: «Same słowa nie wystarczą — konieczne jest działanie społeczne».» Dokładnie. Słowo, gdy jest właściwie przyjęte, nieuchronnie pociąga za sobą działanie. Jeśli czytanie Pisma Świętego nie prowadzi do zmiany zachowania, to znak, że nie zostało ono prawdziwie przyjęte. Wiara bez uczynków jest martwa (Jk 2,17) – a ta przypowieść jest tego narracyjnym dowodem.

Modlitwa

Modlitwa wstawiennicza i nawrócenie inspirowane przypowieścią

Panie Jezu, opowiedziałeś nam historię o bogaczu i Łazarzu nie po to, by nas przestraszyć, lecz by nas obudzić. Włożyłeś w nasze usta słowa Abrahama: «Pamiętaj».»

Dlatego prosimy Cię: pomóż nam pamiętać.

Przypomnij nam o wszystkim, co otrzymaliśmy – życiu, zdrowiu, chlebie powszednim, wierze, którą wlałeś w nasze serca. Przypomnij nam, że nic z tego nie jest zasługą – wszystko jest darem, wszystko jest łaską, wszystko jest powierzone, a nie posiadane.

Otwórz nasze oczy, Panie. Tam, gdzie nawyk zaślepił nas na cierpienie, które leży u naszych drzwi, przyjdź i zakłóć naszą wygodę. Tam, gdzie nauczyliśmy się nie widzieć, naucz nas patrzeć. Tam, gdzie zbudowaliśmy mury, by nie słyszeć, przyjdź i pukaj delikatnie i nie ustawaj.

Modlimy się za wszystkich Łazarzy świata – tych, których imiona są znane tylko Tobie, których świat strącił ze schodów, których nędza uczyniła niewidzialnymi. Ty znasz ich jednego po drugim. Policzyłeś ich. Nie zapomniałeś o nikim. Bądź dla nich pociechą, przywróconą godnością, imieniem wymawianym z czułością.

Módlmy się za nas, którzy ryzykujemy, że staniemy się bogaczami z przypowieści, nieświadomie. Udziel nam łaski, abyśmy przekroczyli próg, zanim będzie za późno – nie ze strachu przed sądem, ale z miłości. Bo Łazarz jest naszym bratem. Bo utożsamiłeś się z nim: «Byłem głodny, a daliście Mi jeść» (Mt 25, 35).

Modlimy się za Kościół – aby nie zamknął się za swoimi monumentalnymi drzwiami, ale aby był wspólnotą, która wychodzi, szuka, dotyka. Kościołem, w którym nikt nie leży sam przed zamkniętą bramą.

Panie, Ty jesteś żywym Słowem. Ty jesteś Zmartwychwstaniem, które przepowiedziała przypowieść, choć jeszcze nie potrafiła go nazwać. W Tobie otchłań została wypełniona – nie śmiercią, lecz miłością, która zstępuje w najgłębsze otchłanie, by powstać z tymi, których świat zostawił.

Daj nam serca pełne dobroci i hojności – serca, które przyjmują Twoje Słowo, trzymają się go i przynoszą owoc wytrwałością. Nie dla naszej chwały, ale aby Łazarz, stojący u naszych drzwi, w końcu znalazł kogoś, kto je otworzy.

Przez Jezusa Chrystusa, Twojego Syna, który z Tobą i Duchem Świętym żyje i króluje na wieki wieków. Amen.

Otwórz drzwi przed otchłanią

W tej przypowieści kryje się niezwykła łaska: jest nam dana TERAZ. Nie po naszej śmierci – teraz. Bogacz, w życiu pozagrobowym, nie ma już wyboru. Jego bracia, wciąż żyjący, wciąż mają możliwość wyboru. I to do nas jest skierowana ta przypowieść – do nas, którzy wciąż stoimy po stronie wyboru, po stronie wciąż otwartych drzwi.

Jezus nie opowiedział tej historii, by potępić bogaczy w ogóle – opowiedział ją, by obudzić sumienia, zanim będzie za późno. To przypowieść o miłosierdziu przebrana za przypowieść o sądzie. Mówi: Nadal możesz działać. Nadal możesz widzieć. Nadal możesz przejść przez drzwi.

Otchłań, o której mówi Abraham, nie jest nieunikniona. Pogłębia się z dnia na dzień, poprzez wybory, poprzez nawyki obojętności. Ale można ją również wypełnić – za każdym razem, gdy zdecydujemy się widzieć, dawać, słuchać Słowa, aż przemieni ono nasze czyny. To jest cud, którego Jezus dokonuje do dziś: nie umarły powracający z zaświatów, by nas przekonać, ale żywe Słowo, które delikatnie toruje sobie drogę do otwartych serc.

Ostatnie pytanie jest proste i to samo przypowieść stawia każdemu czytelnikowi, bez względu na jego sytuację: Kto teraz leży u moich drzwi? I co mam zrobić z tą znajomą?

Pójść dalej

• W tym tygodniu zidentyfikuj konkretną osobę w swoim najbliższym otoczeniu, która potrzebuje pomocy i podejmij wobec niej proste, ale konkretne działanie.
• Czytaj powoli fragment Ewangelii Łukasza 16:19-31 każdego ranka przez siedem dni, za każdym razem zadając sobie pytanie: «Co Duch mówi do mnie dzisiaj poprzez ten tekst?»
• Wyrób sobie nawyk comiesięcznego przekazywania konkretnej i ustalonej części swoich dochodów na rzecz organizacji wspierających najsłabszych — nie resztek, ale zaczątków.
• Jako rodzina lub grupa, omówcie wspólne zaangażowanie na rzecz znanego wam Łazarza — odizolowanego sąsiada, rodziny migrantów, osoby bezdomnej w waszym sąsiedztwie.
• Pogłębiaj swoją wiedzę na temat społecznej nauki Kościoła, czytając jeden rozdział Gaudium et Spes lub Laudato Si' miesięcznie, wiążąc to ze swoim życiem zawodowym i obywatelskim.
• Praktykuj samoanalizę każdego wieczoru, skupiając się na pytaniu: «Czy widziałem dziś innych? Czy patrzyłem na twarze, słyszałem głosy, reagowałem na potrzeby, które udało mi się zaspokoić?»
• Jeśli masz wokół siebie dzieci lub młodzież, opowiedz im tę przypowieść i poproś, aby narysowali, kim jest Łazarz w swoim życiu — ich odpowiedzi mogą cię zaskoczyć.

Odniesienia

Źródła pierwotne

— Łk 16:19-31. Biblia Jerozolimska, Les Éditions du Cerf, Paryż, 2000.

— Jan Chryzostom, Homilie o Ewangelii św. Mateusza

, Homilia 52. Tłumaczenie francuskie: Źródła Chrétiennes, Paryż.

— Ambroży z Mediolanu, Przez Nabuthe Jezraelita, PL 14, 731-756.

— Augustyn z Hippony, Wyznania, Księga I, rozdz. 1. Przeł. Trabucco, Gallimard, Folio Classique.

— Grzegorz Wielki, Moralia w Hiobie

, Księga IX. Źródła chrześcijańskie, Paryż.

Źródła wtórne i autorytet

— Katechizm Kościoła Katolickiego, nr 1033-1036 (o piekle) i nr 2443-2449 (o miłości ubogich). Mame / Plon, Paryż, 1992.

— Franciszek, Adhortacja apostolska Ewangelia Gaudium, nn. 54-58 i 186-216. Watykan, 2013.

— Gutiérrez, Gustavo. Teologia wyzwolenia: Perspektywy. Lumen Vitae, Bruksela, 1974.

— Von Balthasar, Hans Urs. Chrześcijanin i udręka. DDB, Paryż, 1954.

— Levinas, Emmanuel. Całość i nieskończoność: esej o zewnętrzności

. Martinus Nijhoff, Haga, 1961. (O filozofii oblicza innego.)

🗺 Mapa